MPO prevee millaun $8-resin iha proposta OJE 2023

DILI, 17 outubru 2022 (TATOLI)–Ministéiru Planeamentu Ordenamentu (MPO), prevee $8,314,298 iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023, hodi finansia ba implementasaun programa tolu.
Notísia Relevante: Governu prevee millaun $332 ba fundu infraestrutura iha OJE 2022
“Iha 2023, MPO propoin $8,314,298 hodi finansia programa tolu, sub-programa 10 no atividade 29,” Ministru Planeamentu Ordenamentu (MPO), José Maria dos Reis, hateten bainhira halo audiénsia públika ba proposta OJE 2023 ho komisaun C trata asuntu Finansa Públika iha Parlamentu Nasionál, segunda ne’e.
MPO atualiza ba komisaun kona-ba progresu ezekusaun OJE 2022 atinje ona 66.7%, hosi orsamentu inisiál millaun $6-resin no atualiza mós ho rezultadu serbisu sira.
Ho krisaun MPO iha tinan 2020, Governu adota nu’udar prioridade polítika haktuir kompeténsia ho atribuisaun asaun fundamentál rua mak implementa polítika ordenamentu territoriál ne’ebé hatuur iha lei baze ordenamentu territorial no reajusta medida estratéjika sira ba tempu naruk ne’ebé bele rekondús fila-fali prosesu dezenvolvimentu sósiu ekonómiku nasionál.
Ida-ne’e mós fó bibán nafatinba MPO nia kna’ar iha tinan 2022, MPO hetan orsamentu millaun $6,480,851 ne’ebé atu finansia programa tolu, sub-programa 10 no atividade 27, hosi dotasaun orsamentu ne’ebé aloka ba MPO hala’o serbisu hodi halakon difikuldade sira-ne’ebé enfrenta hosi transformasaun MPO hanesan falta rekursu umanu no ekipamentu espesífiku iha área planu ordenamentu no territóriu. Tanba ne’e, hahú kedas hosi tinan 2021 to’o 2022 halo prosesu rekrutamentu funsionáriu hamutuk 87 kompleta mapa pesoal ministéiru ne’ebé konklui iha fulan juñu liu bá.
Atividade rezultadu serbisu ne’ebé halo mós ba reajustamentu Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) halo serbisu tékniku reajustura medida estratéjika ba tempu naruk hodi halo estudu dokumentál, konsultasaun ho entidade oioin to’o munisípiu hotu, diskusaun téknika.
Nune’e mós halo analiza ba paresér hosi liña ministeriál no parseiru sira, nune’e ekipa identifika ona dezafiu save iha sub-setór no naun-setór hotu hodi propoin ona medida estratéjika ba dezenvolvimentu sub-setoriál, elaborasaun dokumentu ba reajustamentu PED ne’ebé propoin atu implementa iha tinan 15 mai oin, 2023-2038, sai hodi garante kontinuidade no kontinuisaun ba futuru.
Ba iha atividade edifikasaun sistema nasionál ordenamentu territóriu iha planu ne’ebé finansia hosi fundu enfraestrutura no prodús ona relatóriu dekratizasaun fízika no sósiu ekonómika relatóriu ba diagnóstiku estratéjiku territoriál no modelu nasionál ba territórál, modelu nasionál ordenamentu territoriál.
Ba planu ordenamentu territóriu munisípiu ne’ebé MPO lansa ona hahú ona ho munisípiu rua Bobonaro no Ermera ne’ebé finansia orsamentu enfraestrutura prodús ona relatóriu prelimináriu no relatóriu ba progresu no relatóriu dekratizasaun no diagnóstiku no modelu organizasaun territoriál ho ambientál, aleinde ba Baucau, Lautém, Viqueque no daudaun lansa ne’ebé iha hela prosesu aprovizionamentu munisípiu hitu mak Dili, Ainaro, Aileu, Covalima, Manufahi, Liquiça no Manatuto.
Ba planu urbanizasaun Dili nu’udar sidade kapitál ezije tebes atu halo dezenvolvimentu integradu no multi setoriál atu bele hetan solusaun ba dezafiu sira hasoru hanesan engarafamentu, inundasaun, poluisaun, infraestrutura la adekuadu ho saneamentu báziku ne’ebé mak defisiente populasaun aumenta ba bebeik.
Tanba ne’e, planu ne’e hanesan estabelese estratéjia ba dezenvolvimentu sidade ho nia modelu organizasaun, define rejime ba uzu okupasaun no transformasaun solo ba rai sidade Dili hosi difinisaun klase no kategória espasu sira, define lokalizasaun dezenvolvimentu modelu konkretu atu hadi’a rede enfraestrutura no ekipamentu koletivu, identifika intervensaun públiku espasiál no setór oioin no define programa ba iha implementasaun planu liuhosi investimentu públiku no privadu.
Atividade serbisu ba sentru informasaun jeoespesiál liuhosi kriasaun no instalasaun sentru nasionál informasaun jeoespesiál sei koordena no regulár produsaun, publikasaun no disemina ka sensibiliza informasaun kartografia iha TL exeptu kartografia kadestrál.
Atu garante funsionamentu ne’e, MPO dezenvolve no kria sistema informasaun ne’e ne’ebé sei informa planu ordenamentu territorial sira no setór sira hotu no insiativa privadu, sentru ne’e mós sei sai sertifikasaun ba kartografia ofisiál nasionál no sertifikasaun kona-ba atividade produsaun kartografia iha TL, iha faze instalasaun ne’e mós MPO harii hela dadaun ba estasaun permanente globál satilation system iha munisipiu ualu.
Tuir livru orsamentál planu anuál 2023, MPO iha programa boa-governasaun no jestaun instituisionál prevee $4,387,022 ho sub-programa lima no atividade 17.
Programa igualidade jeneru no inkluzaun sosiál prevee $123,412 ho sub-programa ida no atividade ida.
Programa ordenamentu territóriu prevee $3,803,864 ho sub-programa dezenvolve polítika ordenamentu terrióriu ho atividade rua, sub-programa dezenvolvimentu no koordenasaun ezekusaun instrumentu planeamentu urbanu ho atividade tolu, sub-programa asegura no planea propor polítika nasionál ordenamentu territóriu no dezenvolvimentu territóriu ho atividade tolu, sub-programa promove no difundir informasaun jeográfika no kartográfika ho atividade tolu.
Ezekusaun fundu infraestrura iha 2022 no proposta OJE 2023
Vise Primeiru-Ministru no Ministru Planu no Ordenamentu (MPO) hanesan mós nu’udar Prezidente KAFI, hato’o mós prosesu ezekusaun fundu infraestrura iha 2022 no proposta OJE 2023.
Nia dehan, dezenvolvimenu setór infraestrutura liu-liu iha fundu enfraestrutura ezekusaun orsamentál iha tinan rua tuir mai, 2021-2022, menus hosi 30% tanba iha fatór oioin mak sei sai hanesan dezafiu ba ezekusaun.
“Implementasaun iha 2022 to’o agora ki’ik tebes ho ezekusaun 18.3% ne’ebé koresponde millaun $60,8 no tuir aprezentasaun liña ministeriál sira-ne’ebé mak KAFI konvoka iha fulan jullu liu ba ho projesaun to’o fulan dezenbru 2022 fundu infraestrutura bele atinje ezekusaun to’o 68,2% ne’ebé ekivalénsia ho osan millaun $226,” nia dehan.
Governante ne’e esplika, Konsellu Administrasaun Fundu Infraestrutura (KAFI) hanesan administrasaun ne’ebé mak jere finansiamentu la’ós implementadór ba iha konstrusaun projetu sira ho objetivu atu identifika problema sira-ne’ebé asosia ba ezekusaun fundu infraestrutura nian.
No mós, atu tulun liña ministeriál hodi halo implementasaun ba obra sira-ne’ebé finansia hosi fundu infraestrutura, konsellu administrasaun estabelese ekipa tékniku hodi reúne ho instituisaun sira-ne’ebé projetu inskritu fundu infraestrutura atu buka hatene problema sira-ne’ebé influénsia ba atrazu.
“Liuhosi ne’e eskultasaun ne’ebé ADN no Sekretáriadu Grande Projetu halo ho liña ministeriál sira ami konklui katak ita iha karensia ba kapasidade tékniku mínimu tebes, implementa projetu infraestrutura no adravel liután ho mudansa Governu ne’ebé mós lori ba alterasaun kuadru tékniku sira no alterasaun ekipa téknika sira-ne’e afeta tebes ba akompañamentu no implementasaun, tanba kapasidade téknika la naton no atrazu ba nia implementasaun. Nune’e mós laiha aprovizionamentu adekuadu ba terrenu liu-liu entidade implementadór sira-ne’ebé iha implikasaun iha atrazu pagamentu, nune’e mós kualidade infraestrutura,” nia hateten.
KAFI nu’udar órgaun halo jestaun ba fundu infraestrutura nian tuir implementasaun liña ministeriál nian ne’ebé iha difikuldade atu implementa projetu infraestrutura sira hanesan iha sistema implementasaun projetu infraestrutura la tuir planu ka laiha armonia, nune’e mós hatuur iha sistema desentralizadu no obriga ministériu sira atu estabelese ekipa espesializadu sira.
Tuir Jose Reis, haree iha esperiénsia iha rai seluk infraestrutura ne’ebé finansia hosi Estadu konsentra hotu iha ministéiru nia kompeténsia ne’ebé sempre haree iha ministéiru sira seluk preokupa mós ho sira-nia infraestrutura hodi konsentra ba programa sira-ne’ebé atu hala’o.
Nune’e, KAFI desentraliza nia kuadru tékniku ne’ebé di’ak deskonsentra no provoka mós estudu detalladu sira-ne’ebé ministériu ida-idak hala’o bainhira ita ko’alia kona-ba kualidade infraestrutura hahú liuhosi medida sentralizasaun no unifikasaun entidade sira ne’ebé halo intervensaun ba iha implementasaun projetu infraestrutura ho objetivu atu instituisionaliza planeamentu no mellora implementasaun.
“Nune’e medida ne’ebé KAFI tenta atu implementa hela no atu kumpre prinsípiu lubun ida hanesan rasionalizasaun, desbirokratizasaun, masimizasaun, jestaun ho efikásia no efisiénsia ba rekursu Estadu nian. Ho ida-ne’e KAFI prepara atu molok aprova projetu tenke asegura estudu viabilidade no estudu detalladu enjenária tenke kompleta hodi hetan verifikasaun hosi ADN mak foin orsamentu iha fundu infraestrutura hodi bele garante prontidaun ezekusaun,” nia hateten.
Nia informa ba OJE 2023 iha fundu enfraestrutura deside projetu sira-ne’ebé enkursu la ba orsamentu projetu foun atu implementa.
Notísia Relevante: Governu prevee millaun $201,7 iha fundu infraestrutura tinan 2023
VIII Governu Konstitusionál iha tinan 2023 prevee orsamentu millaun $201,7 iha fundu infraestrutura inklui empréstimu externu, hodi finansia projetu 849, ba programa 26 no sub-programa 70.
Bazea ba livru orsamentál fundu infraestrutura, iha tinan oin, fundu infraestrutura foku ba finansiamentu prioridade ba projetu ein kursu ho projetu 297, kontratu tinan 2021/2022 ho projetu 130 no projetu iha faze preparasaun ho projetu 422.
Programa iha fundu infraestrutura tinan 2023 ho totál 26, kompostu hosi jestaun finansa públika iha neen (1%), kultura no patrimóniu rua (0,2%), estrada no ponte 422 (50%), dezenvolvimentu urbanu no rurál 15 (2%), aproxima servisu Tribunál ba populasaun 4 (0,5%), telekomunikasaun lima (1%), seguransa nasionál 37 (4%), defeza nasionál 21 (2%), asesu ba justisa ida (0,1%), jestaun rekursu petrolíferu no minerál tolu (0,4%), garante liberdade espresaun no asesu informasaun haat (0,5%), transporte lima (1%), boa governasaun no jestaun instutisionál 40 (5%), agrikultura 20 (2%), bee no saneamentu 24 (24%) no eletrisidade 102 (12%).
Nune’e mós, saúde 17 (2%), aeroportu 14 (2%), portu 12 (1%), manutensaun, reabilitasaun no resposta ba infraestrutura danifikada tanba kalamidade 24 (3%), edukasaun no formasaun 17 (2%), igualdade jéneru no inkluzaun sosiál 23 (3%), protesaun no konservasaun ambiente rua (0,2%), turizmu neen (1%), investimentu no diversifikasaun ekonómika 14 (2%), no ordenamentu territóriu hitu (1%).
Durante preparasaun proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023, Konsellu Administrasaun Fundu Infraestrutura (CAFI, sigla portugés) emite deliberaraun 07 fevereiru 2022, númeru 006/CAFI/II/2022, hamutuk ho pedidu submisaun proposta foun atu halo avaliasaun ba projetu foun, ne’ebé finansia hosi fundu infraestrutura iha loron 31 marsu 2022.
Avaliasaun projetu ne’e inklui submisaun no avaliasaun proposta foun fundu infraestrutura, hanesan parte integrál ba prosesu orsamentál. Nune’e iha tinan 2022, Sekretariadu Grande Projetu simu proposta atu halo avaliasaun iha tinan 2023.
Proposta ba projetu tinan 2023 ho kategoria longu prazu hamutuk iha projetu 69 ho kustu $641.363.520, kurtu prazu iha projetu 24 ho kustu $321.425.963, estudu iha projetu 18 ho kustu $285.346.000, no avaliasaun iha projetu neen ho kustu $36.077.963.
Fundu infraestrutura estabelese iha tinan 2011, ho objetivu atu finansia projetu infraestrutura sentrál no kapitál dezenvolvimentu, inklui apoiu implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED).
Desde kriasaun fundu iha tinan 2011 to’o agora, iha ona projetu 1.972 inklui 1.096 ho kustu biliaun $5,4, ne’ebé ezekuta ona biliaun $3,3 (60%), kompostu hosi estrada no ponte (52%) ho alokasaun millaun $104,1, aeroportu (9%) millaun $17,5 telekomunikasaun (8%) millaun $16,1, urbanu no rurál (4,5%) millaun $4,5, agrikultura (4%) millaun $8,3 no setór seluk (22,5%) millaun $46,7.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

