Top

FRETILIN preokupa Governu halo redusaun ba ministériu balun nia osan

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão hamutuk ho membru Governu sira Partisipa iha debate orsamentu ratifikativu. iha sala plenária PN, tersa (22/08). Imajen TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 22 agostu 2023 (TATOLI)—Deputada bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál, Maria Angelica Rangel, preokupa IX Governu Konstituisionál halo redusaun ba ministériu balun nia osan iha proposta Orsamentu Retifikativu (OR) 2023.

Notisia Relevante: Governu hakarak altera Lei Enkuadramentu Orsamentál ba artigu 18

Nia hateten, OR ida-ne’e Governu mai ho nia polítika rasik atu halo redusaun ba iha tetu iha Orsamentu 2023 ne’ebé aprova tiha ona iha tinan kotuk.

Iha redusaun ida-ne’e, liuliu iha fundu petrolíferu Governu pretende atu halo redusaun millaun $137.8 hosi fundu petrolíferu no reseita naun fiskál millaun $29.1, hosi totál ne’ebé halo redusaun ba reseita naun petrolíferu no mós reseita naun fiskál hamutuk millaun $166.9.

Karik halo redusaun ba Gep ne’ebé Governu halo no seu todo millaun $195.2 sei iha Gep ida millaun $28.3, mak perguntas ne’ebé fó iha audénsia públika seidauk hetan resposta tanba iha reduasaun ne’e halo analiza no dokumentu ne’ebé Governu providénsia mai iha komisaun ne’ebé iha kada ministéiru sira-ne’ebé  sofre alterasaun ho montante millaun $245.2, kada ministéiru hetan mós alterasaun, diminuisaun no kontribuisaun ba redusaun ba Orsamentu Retifikativu.

”Pontu de vista redusaun ba despeza di’ak, maibé ita mós presiza haree ba saida mak Governu anterior halo ona. Ezemplu, sei hapara kontratu barak halo iha tempu badak Governu nia mandatu besik ramata, serake ida-ne’e la prezúdika kontratu sira-ne’ebé mak ita iha ho kompañia sira. Implikasaun andamentu projetu sira balun hanesan iha Ministéiru Administrasaun Estatál (MAE) redusaun 61/5% ne’ebé orsamentu ne’e parese halo ba povu kiik sira, Uma Naroman ba Povu. Maibé, karik la konkorda ho polítika UNP ne’e hanoin ita bele dekreta uma ne’e ba povu bele muda naran tuir konseitu Governu nian. Tanba, uma ne’e benefísiu barak ba povu,” nia hateten iha debate proposta Orsamentu Retifikativu (OR) 2023 iha faze jeneralidade iha PN, tersa ne’e.

Aleinde ne’e, nia fó ezemplu iha Ministéiru Obra Públika (MOP) mós hatun millaun $44 ninia implikasaun atu hadi’a estrada, mezmu tuir Governu ida-ne’e katak antes ne’e Governu anteriór ninia mandatu besik termina mak hala’o kontratu sira, hanoin ida ne’e ida-idak nia polítika.

Deputadu FRETILIN, Antoninho Bianco, hateten iha parte debate jeneralidade ba proposta Orsamentu Retifikativu ko’alia buat tolu hanesan prinsípiu orsamentu, estrutura ho sistema, koa’lia kona-ba prinsípiu orsamentu liga buat rua mak prinsípiu legalidade no sustentabilidade.

“Prinsípiu legalidade liga liu ba baze elaborasaun lei, kualker lei orsamentu jerál ka orsamentu retifikativu baze mak konstituisaun. Tuir fali mai mak lei baze ba elaborasaun, aprovasaun, ezekusaun no fisklaziasaun ne’e mak lei enkuadramentu orsamentu ka jestaun finanseiru ka LEO, ida-ne’e mak baze konsidera atu halo eleaborasaun Lei OJE ka retifikativu,” nia hateten.

Nia dehan, prinsípiu legalidade iha Lei Enkuadramentu Orsamentu (LEO) mak orienta OR, labele OR mak orienta LEO,maibé parte ba sustentabilidade ne’e hosi estrutura ne’ebé iha no Primeiru-Ministru hato’o.

“Relatóriu iha. ita hotu preokupa sustentabilidade ekonomia, produsaun rai-laran la sufisiente no reseita mós sai hanesan ne’e. Entaun, sustentabilidade ba tinan fiskál sira-ne’e, sustentabilidade ba oin ita rasik mak hatene ona, ne’e mak antes ne’e hateten ona iha tinan 2034 karik. Ita atu hetan buat ruma hosi ne’ebé atu garante to’o 2034, ita atu ba ne’ebé, entaun projesaun ne’ebé to’o iha ne’eba katak sustentabilidade em kestaun. Saida mak ita presiza halo hodi garante kontinuidade ba oin, ida-ne’e hanesan pergunta atu hato’o sustentabilidade aspeitu ekonómiku.

Sistema finanseimentu orsamentu ne’ebé iha hodi estrutura orsamentu ne’ebé iha, TL hatene reseita tama míminu duke deseza ne’ebé TL iha,

Notísia Relevante: Governu hamosu Orsamentu Retifikativu ho alterasaun hodi armoniza hikas sistema finanseira

Buat ida-ne’ebé halo nia dúvida atu husu se Governu konsege hatun taxa importasaun no previzaun orsamentu ne’ebé liu iha millaun $175 hosi reseita doméstika, maibé sa formula mak Governu bele uza, reseita ne’e bele sa’e ba millaun $179, mezmu halo redusaun ba taxa propoin iha orsamentu ne’e.

Nia dehan, mezmu redusaun orsamentu ne’e normál hosi kategória lima ne’ebé iha nia redusaun barak liu foku ba iha kapital dezenvolvimentu liuliu iha Ministéiru Administrasaun Estatál (MAE), tanba ministéiru hakarak halo avaliasaun buat ne’ebé la’o tiha ona maibé la’o dadaun, serake ida ne’e hasa’e kresimentu reseita doméstika, ida-ne’e rasionál ka lae tanba buat barak liga ba povu nia nesesidade.

Signifika sistema orsamentu ne’e liga ba previzaun prozesaun reseita hira mak atu bele tama no previzaun orsamentu hirak ba uza despeza ba Timor-Leste hodi garante prinsípiu sustentabilidade ba oin.

Deputada PLP, Maria Angelina Sarmento, dehan iha IX Governu nia programa orsamentu pretende atu redús hosi orsamentu vijente biliaun $2,16 tun ba billaun $1.96 ho razaun fundamentál katak to’o agora kapasidade ezekusaun  orsamentu kiik.

Kestaun sustentábilidade fiskál, kualidade orsamentál, fó atensaun ba IX Governu ninia prioridade no hametin efisíensia no transferénsia Orsamentu Jerál Estadu ne’ebé hato’o hosi membru Governu sira iha audénsia públika liu ba.

Razaun seluk, tuir nia, mak hosi Orsamentu Retifikativu ne’ebé mai hamutuk alterasaun ba artigu rua liga ho taxa no impostu tanba produtu sira ho taxa direitu aduaneira importasaun sae ba 5% halo inflasaun mós sae hosi 7% até 9% no TL nia ekonomia seidauk rekupera loloos, depois COVID-19.

“Razaun hirak ne’e balun ami aseita, maibé balun mós ami haree labele justifika. Tanba, tinan ida-ne’e, ita hotu hatene Timor-Leste enfrenta tinan polítiku lori mós nivel taxa ezekusaun kiik, em relasaun kualidade orsamentál sai mós razaun ida, Maibé, ami mós la konvesidu katak ho prazu fulan lima nia laran ne’ebé Governu pretende atu redús ita-nia orsamentu vijente ba biliaun $1,96 ne’e mós bele hametin efisiénsia no transparánsia ba OJE, ida-ne’e mós labele justifika,” nia dehan.

Tanba, Governu pretende atu la halo tuir saida mak hakerek iha Lei Enkuadramentu Orsamentál no Jestaun Finanseira hodi elimina tiha lei grande opsaun planu no hatuur fali artigu ne’e ba planu annuál investimentu estratéjiku no mós orsamentu por programa.

Buat rua ne’e, nia dehan, sai hanesan dixiplina ba PN no Governu atu iha implementasaun, sira tenke enkuadra ho buat ne’ebé PN aprova ona, atu fó ba Governu hodi ezekuta no ida-ne’e mak ita hanaran dixiplina orsamentál.

Deputadu PLP ne’e dehan, razaun liga ba sustentabilidade fiskál ne’e PLP aseita tebes tanba ema hotu preokupa rezerva iha fundu petrolíferu tinan 10 nia laran, Timor-Leste sei hasoru presipísiu orsamentál, nune’e reseita ne’ebé hetan hosi Bayu Undang sei la sufisiente atu sustenta OJE hahú depois iha tinan 2034.

Deputada bankada opozisaun ne’e, preokupa kona-ba Governu nia proposta alterasaun Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO) no lei Tributária tambá lei ne’e nu’udar lei estruturante presiza diskusaun ho profunda la’ós ho urjénsia de’it.

“Kona-ba alterasaun Lei Enkuadramentu Orsamentál (LEO) no lei Tributária ami preokupa, tanba lei LEO nu’udar lei estruturante no Governu aproveita Orsamentu Retifikativu lori artigu hamutuk 18 mesak importante hodi regulariza lala’ok implementasaun Orsamentu Jerál Estadu. Preokupasaun ne’e hatete, reitera mós iha relatóriu komisaun C nian katak iha lejislatura anteriór mós Deputadu bankada opozisaun iha altura ne’eba durante debate espesialidade lei LEO hateten atu aprova lei ne’e ho kuidadu. Relatóriu paresér ne’e mós dehan atu alterasaun ba LEO no lei Tributária tenke diskusaun profunda no kuidadu, no ida só bele aprezenta liuhosi proposta alterasaun ba lei separada, atu permite mellor ponderasaun no kuidadu hodi revee artikuladu sira,” nia hateten.

Deputadu KHUNTO, Luis Roberto, hateten iha propsota lei Governu hakarak halo diminuisaun taxa produtu asukaradu no segundu impostu atu  halakon taxa 5% ba 2.5%, maibé nia hanoin  merkadu ilegál afeta ba taxa no emprezáriu sira, liuliu sigaru ilegál barak la aplika taxa, nune’e importante mak kontrola iha liña fronteira.

Notísia Relevante: Governu aprova proposta Orsamentu Retifikativu 2023 biliaun $1,7

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!