DILI, 15 agostu 2024 (TATOLI)—Reprezentante Conselho Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT) no Reprezentante Rezisténsia ne’ebé organiza Konsulta Populár 1999, David Dias Ximenes “Mandati”, hateten antes anúnsiu loron referendu ne’e nia parte ba hasoru Komandante Ein-Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão, iha prizaun Cipinang-Indonézia hodi ko’alia kona-ba serbisu frente klandestina ba prosesu referendu.
Notísia Relevante: David Mandati husu líder nasionál hamutuk liberta povu husi mukit
“Prosesu referendu, momentu ne’eba ha’u ba vizita Komandante Ein-Xefe, Xanana iha Cipinang, hodi ko’alia kona-ba evolusaun frente klandestina ninian, serbisu halo relatóriu ba nia no ami na’in-rua ko’alia uitoan iha ne’eba. Momentu ne’eba, ami mós seidauk hein iha opsaun rua, ami nia mak tanba frente klandestina nia evolusaun husi tinan 1976, enbriaun frente klandestina ne’ebé komesa mosu iha Baucau. Hahú husi ne’eba, bainhira bapak sira komesa deskonfia ha’u no mai fali Dili iha ne’e mós ami komesa, entaun iha 1980 no iha 1979-1980 ami nia organizasaun komesa la’o,” Mandati hateten liuhusi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Reflesaun ba Konsulta Populár ba da-25” iha estúdiu Agência TATOLI, Faról, travesa Sergio Vieira de Melo, segunda (12 agostu 2024) ne’e.
Konsulta popular ne’e Timor-Leste hein kle’ur liuhusi etapa barak tinan 24 nia laran, bainhira iha luta ne’e ema barak mak mate no konkorda katak juventude nia papél iha momentu ne’eba importante tebe-tebes.
Tanba, nia dehan, juventude sira konsege transforma funu iha ai-laran mai fali vila laran no husi joven sira-ne’e konsege transfere tan funu ne’e ba iha Indonézia. Sira komesa influénsia estudante sira iha Indonézia no ita-nia prezu sira ba Indonézia komesa iha vizita husi estudante, polítiku sira hodi sira esklarese situasaun Timor-Leste ninian.
Hafoin ne’e, nia dehan, saida mak akontese Soharto tenke monu no B.J. Habibie mosu no Habibie la’ós dehan katak, tanba Soharto monu ne’e mak ninia opiniaun muda maibé nia uluk sei iha Alemaña kestiona ona tanbasá mak Indonézia tenke invade Timor-Leste, maibé bainhira nia fila-fali mai nonok de’it no nunka pronúnsia Timor nia kazu.
Bainhira nia sai Prezidente Repúblika, tuir Mandati, Habibie hatudu Timor nia istória la hanesan Indonézia, entaun nia dehan se povu Timor mak hakarak integrasaun enteun estadu Indonézia tenke fó oportunidade ba povu Timor hodi sira pronúnsia saida mak sira hakarak, entaun hamosu referendu ne’e.
Bainhira, nia dehan, Prezidente B.J Habibie anúnsia opsaun rua atu ba konsulta popular ne’e membru kalndestina sira mós komesa serbisu ona oinsá atu organiza buat sira-ne’e, entaun nia oarte prontu ba-mai de’it ona Jakarta-Dili no la kle’ur Xanana sai ona husi kadeia no hela iha kadeia domisiáriu iha Salemba, Jakarta, Indonézia.
“Ami ba ko’alia ho nia no husi ne’eba nia komesa fó orden ba ami komesa tun ona. Orientasaun ne’ebé fó primeiru mak se organizasaun ne’e to’o ona iha baze entaun konsolida ba, tanba dalaruma ema tama organizasaun tanba ta’uk future no la tama organizasaun aban bainrua buat ruma dalaruma ema haree matan la moos,” nia dehan.
Entaun saida mak akontese, Xanana dehan katak, oinsá organizasaun ne’e iha ona to’o ona, tanba organiza Komite Ezekutivu Luta Frente Klandestina (CELFC), Orden Diretivu Rejionál (ODR), Komite Ezekutivu Zona (CEZ), Nukleu Rezisténsia Populár (NRP), Selula Kombate, no fogu ne’e até kontrola uma-kain ida-idak hodi hatene tuir iha uma-kain laran ne’e iha ema na’in hira mak pro-indepedénsia no hira mak pro-integrasaun nian, ne’e mak to’o referendu organizasaun klandestina garante Timor-Leste manán hela.
Serbisu ida-ne’e, nia dehan, hala’o husi serbisu estafeta no nia parte kontrola de’it mak estrutura no momentu ne’eba ema hotu animadu organiza, tan sira haree futuru ida iha ne’eba mezmu opresaun no intimidasaun oioin husi miliár Indonézia makaas, maibé la ta’uk mate ba ukun rasik aan.
“Entaun, organizasaun ba relata buat sira-ne’e no Xanana dehan frente klandestina ne’e imi makas liu sira. Mezmu sira halo intimidasaun ba ema la’o ba nafatin,” nia dehan.
Antes hetan fiar asume reprezentante CNRT no koordenadór Referendu 1999 no serbisu ho UNAMET iha Dili, Mandati mai kedas husi organizasaun Komite Ezekutivu Luta Frente Klandestina (CELFC), nu’udar vise sekretária no bainhira referendu mosu nia-parte hanesan mobilizadór frente klandestina hamutuk ho organizasaun klandestina sira seluk forte loos iha Dili komesa ida-idak trasa ninia planu halo mapeamentu.
Nia haktuir, tempu atu orienta no koordena liuhusi estrutura organizasaun klandestina sira ne’ebé iha ho unidade metin, hodi orienta organiza povu iha Dili no munisípiu sira atu partisipa votasaun mezmu iha militár Indonézia nia leát.
Nia parte la sente ta’uk bainhira atu orienta, koordena konsulta popular hanesan ema antigu prizoneiru polítika, iha momentu ne’eba militár sira gosta hafu tuir entaun indika nia nu’udar reprezentante ba CNRT serbisu hamutuk ho pro-autonomia no UNAMET.
Iha tinan 1999, tuir nia, bainhira tama ba referendu ne’e komandante ein-xefe Kay Rala Xanana ninia orientasaun mak labele rejiste mezmu iha situasaun ameasa oioin husi militár Indonézia sira.
Notísia Relevante: Konsulta Populár 1999, David Mandati telefone Xanana Gusmão iha Cipinang
“Mensajen prinsipál husi maun Xanana mak ida-ne’e, ema komesa ataka ita entaun nia (Xanana) orientasaun primeiru mak labele rejiste ba sira, maibé halai subar. Tansá mak nia dehan ida-ne’e, tanba momentu ne’eba Indonézia sira kuandu ataka ita ho intensaun ida, ita reajen para sira iha razaun katak iha Timor ne’e funu sívol ne’e sei iha hodi justifika sira tenke hela iha ne’e nafatin. Katak, ita seidauk unidade ida, ne’e mak Xanana haruka ita tenke halai subar, hanesan momentu ne’eba sira (militár Indonézia) komesa asalta Igreja Liquiça ka masakre Liquiça,” nia dehan.
Iha biban ne’e, nia hatán ba Xanana Gusmão katak agora daudaun Timor-Leste iha kondisaun atu realiza konsulta popular k alae, nia dehan referendu iha hela tanba nia tauk muda entaun hanesan Sahara Osidental-Palestina nia luta, ema fó referendu ba sira no sira hakarak adi’a tanba laiha estabilidade polítika atu halo referendu.
“Entaun, ema manipula sira, agora adia tiha to’o agora la realiza referendu. Agora mak momentu ne’eba dehan Timor-Leste hadi’a tiha referendu mak ita mós sedauk halo konsulta populár to’o agora,” nia hateten.
Tan ne’e mezmu iha ameasa maibé la sente ta’uk tanba bainhira ta’uk mak referendu la la’o, tanba referendu ne’e buat ida loos no kestaun ikus tenke enfrenta manán ka lakon nia konta iha ne’eba ona laiha tan ona buat seluk hotu ona.
Nia haktuir, bainhira tama referendu nu’udar organizasaun no estrutura iha hodi fó orientasaun bainhira atu realiza referendu iha faze haat hanesan rejistasaun, kampaña, loron hakmatek nian no faze ikus mak anúnsiu.
“Kona-ba iha prosesu kampaña iha pro-autonomia no pro-independénsia, Xanana dehan tenke disiplina tanba karik ita halo sala de’it ituan bele estraga’’ nia dehan.
Momentu ne’eba iha 30 agostu, Mandati dehan, nia-parte vota iha eskola sekundariu jerál 04 setembru agora, maibé nia fó volta to’o Comoro, Becora hodi supervizona lori karreta metan ida asiste hotu depois mak ba subar fali.
Liu tiha 30 agostu, ONU anúnsiu rezultadu referendu pro-indepedénsia manán iha 04 setembru 1999 ne’e. Rona ida-ne’e sente terus, ta’uk hotu ona tanba fila husi kadeia mai nunka toba iha uma,” nia hateten.
Notísia Relevante: Antero Bendito husu líder nasionál hamutuk liberta povu husi mukit
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
