iklan

OEKUSI

Inklui ‘zona mean’, INCSIDA divulga informasaun kona-ba transmisaun HIV-SIDA iha RAEOA

Inklui ‘zona mean’, INCSIDA divulga informasaun kona-ba transmisaun HIV-SIDA iha RAEOA

INCSIDA, I.P, segunda ohin, hala’o divulgasaun hodi fahe informasaun kona-ba impaktu husi transmisaun virus HIV-SIDA ba komunidade sira iha suku Naimeko sub-rejiaun Pante Makasar, RAEOA. Imajen TATOLI/Abílio Elo Nini

OEKUSI, 22 Setembru 2025 (TATOLI) – Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA, Institutu Públiku (INCSIDA, I.P), segunda ohin, hala’o divulgasaun hodi fahe informasaun kona-ba impaktu husi transmisaun virus HIV-SIDA ba komunidade sira iha suku Naimeko sub-rejiaun Pante Makasar Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA).

Notísia relevante:Timor-Leste iha tinan 2013-2025 rejista ema hamutuk 2.400 pozitivu HIV-SIDA

Prezidente INCSIDA, I.P, Daniél Marçal, konsidera Oekusi inklui mós zona mean ba kazu HIV-SIDA, tanba jeografikamente rai enklave fasil ba moras hada’et sira tama liuhusi fronteira sira, tan ne’e ekipa INCSIDA, hakbesik hodi hasa’e koñesimentu kona-ba transmisaun no prosesu prevensaun ho tratamentu.

Prezidente INCSIDA, I.P, Daniél Marçal. Imajen TATOLI/Abilio Elo Nini

“Iha tempu uluk ne’e, foin 10-resin de’it, agora ne’e sa’e maka’as ona ba 96. Husi númeru ne’e, sei da’et liuhusi relasaun seksuál, entaun sei aumenta barakliu ona, tanba transmisaun husi raan, ita bele kontrola, husi saúde dehan, kuandu halo tatoo, ema ida daun ida – labele daun ida tatoo ema rua tolu, maibé relasaun seksuál, ita labele kontrola hotu,  tan ne’e, ami ho ekipa mai iha Oekusi, atu fahe informasaun ba malu, atu ita hotu hamutuk prevene vírus aat ida-ne’e, tanba Oekusi rai enklve hale’u husi nasaun viziñu, ita tenke kuidadu an,”, Prezidente INCSIDA, Daniel Marçal, dehan iha sede suku Naimeko, ohin.

Nia lembra katak iha tinan hirak kotuk, transporte mak sai difikuldade atu asesu ba Oekusi, maibé agora aviaun, roo, no transporte terrestre tama ho avontade, entaun ida-ne’e mós iha nia impaktu negativu tanba bele lori moras mai Oekusi.

Tanba ne’e, INCSIDA espera hamutuk ho komunidade hapara vírus ne’e, tanba ai-moruk ba moras ne’e laiha no labele kura ho ai-moruk tradisionál. “Saúde prepara de’it ai-moruk ida, sei ita kona ona moras ne’e karik hemu atu mantein ita-nia saúde ne’e nafatin normál, sei la hemu vida badak lalais”, nia realsa.

Nia informa, transmisaun kazu HIV-SIDA, tuir estatístika ne’ebé fó sai husi Ministériu Saúde to’o 2025 ne’e, ema infetadu ba vírus ne’e, hamutuk 2.400-resin inklui Oekusi 96. “Ne’ebé, ha’u husu ba ama-apa sira, lalika ta’uk no lalika moe, hakbesik an teste raan, atu hatene ita-nia aan,” nia fó hanoin.

Notísia relevante:INCSIDA kontinua tau prioridade kombate HIV-SIDA iha tinan 2026

Iha biban ne’e, Xefe Suku Naimeko, Markus Liu, agradese ba INCSIDA bele hili suku Naimeko, atu hala’o divulgasaun ba komunidade sira.

“Iha suku Naimeko, ohin aldeia haat partisipa másimu kuaze 25% kada aldeia hodi rona direita, ne’ebé ha’u agradese tanba bele Indika suku Naimeko sai fatin ba divulgasaun ba dalarua ona, ha’u nu’udar xefe sei kontinua fahe informasaun sira-ne’e, liuhusi seremónia ruma ka enkontru ruma, tanba ne’e importante tebes ba ema hotu nia saúde,” nia orgullu.

Notísia relevante:Profisionál saúde iha Oé-Cusse partisipa formasaun kona-ba hadi’ak atendimentu ba pasiente VIH/Sida

Iha ámbitu divulgasaun ne’e, Komando Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) liuhusi Seksaun Investigasaun Kriminál, fahe mós informasaun kona-ba droga no lei kontra-bandu sira, no parte saúde mós divulga kona-ba prosesu tratamentu ba virus HIV-SIDA.

Entretantu, tuir dadus kumulativu ne’ebé rejista kazu HIV-SIDA husi 2003 to’o Juñu 2025 hamutuk 2.400 mai husi munisipíu 13 mak hanesan, iha munisipíu Aileu rejista kazu 16 (0,7%), Ainaro rejista 40 (2%), Atauro rejista 1 (0,04%), Baukau rejista 76 (3%), Bobonaro rejista 126 (5%), Kovalima 97 (4%) no munisipíu Dili ma kaas liu tanba rejista 1.767 (75%).

Nune’e mós, Ermera rejista 48 (1,7%), Likisá rejista 32 (1%), Lautein rejista 22 (0,9%), Manatutu rejista 24 (0,9%), Manufahi rejista 32 (0,9%), Oekusi rejista 96 (3,6%) no Vikeke rejista 23 (0,7%).

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!