iklan

EDUKASAUN

KRAM: Laiha oportunidade ba GAM-GAR hala’o atividade prátika

KRAM: Laiha oportunidade ba GAM-GAR hala’o atividade prátika

Prezidente KRAM, Octávio da Conceição 'Anus'. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 27 Janeiru 2026 (TATOLI)–Prezidente Komisaun Reguladora Arte Marsiál (KRAM), Octavio da Conceição, hateten daudaun ne’e laiha oportunidade ba Grupu Arte Marsiál (GAM) no Arte Rituál (GAR) hala’o atividade prátika no mobiliza massa.

Notísia Relevante: Governu sei prepara lei própriu ida regula grupu arte marsiál

“Governu hasai rezolusaun suspende atividade Arte Marsiál ne’e hamutuk da-hitu (7) ona. Ho suspensaun ne’ebé kontinua la’o mak KRAM hakarak informa ba públiku katak, prátika Arte Marsiál no Arte Rituál iha Timor-Leste sei kontinua iha suspensaun, nune’e laiha oportunidade ba sira atu hala’o atividade no mobiliza masa hodi trenu no atividade saida de’it,” Octavio hateten liuhusi konferensia imprensa ne’ebé hala’o iha edifisiu KRAM, Lesidere, ohin.

Rezolusaun ne’ebé bandu atividade GAM no GAR bazeia mós ba Lei númeru 5/2017 kona-ba rejime jurídika prátika Arte Marsiál no Arte Rituál.

“Iha situasaun barak ne’ebé akontese iha ita-nia nasaun dezde 2023 mai to’o agora, KRAM rejista kazu lubuk ida-ne’ebé deskonfia envolve membru Arte Marsiál no Rituál sira. Maibé, tanba suspensaun ita bele dehan katak kazu sira-ne’ebé akontese iha territoriu tomak maiória mai husi timoroan sira-ne’ebé prátika Arte Marsiál no Rituál hodi kria atetude ne’ebé perturba orden públiku sira. Maibé, ikus, ita serbisu hamutuk ho parte hotu identifika katak pesoál ida-idak mak kria instabilidade hirak ne’e,” nia dehan.

Tanba ne’e, KRAM kontinua serbisu hamutuk ho Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) atu halo atuasaun ba krime sira-ne’ebé akontese iha kada munisípiu sira hotu.

“Ha’u hanesan Prezidente KRAM atu informa ba públiku katak, situasaun ne’ebé liga ho Arte Marsiál no Rituál iha Timor laran tomak, ita bele dehan 90% hakmatek. Maibé, ita mós la nega katak akontesimentu lubuk ida akontese nafatin iha munisípiu balun,” nia hateten.

Ho nune’e, nia fó ezemplu, konflitu ne’ebé akontese hanesan iha Munisípiu Ainaru, Likisá no seluk tan rezulta ema kanek no uma balun hetan sunu.

“Problema balun akontese iha Ainaru, ne’e liu ona maibé rezulta ema kanek. Iha Likisá, ezemplu, foin lalais srani katólika sira halibur malu iha Eraulu, Munisípiu Ermera ba selebrasaun ou halo inuagurasaun ba gruta Sagradu Korasaun de Jesus, iha ne’ebá ita-nia Amu Kardeál mak ba halo misa no fó bensaun, entaun fatin ne’e konsidera sagradu ba sarani katólika sira hotu. Maibé ita-nia maun-alin sira-ne’ebé hanaran-an Kolimau 2000 sente katak gruta ne’e sira-nian mesak ikus fila halo pawai, hamosu probelam iha dalan entre diresaun Tibar, Munisípiu Likisá,” Octavio relata.

Nia hatutan, husi pawai ne’ebé Kolimau 2000 halo prezudika komunidade iha dalan ninin nia mentalidade mak ikus mosu konflitu ne’ebé rezulta uma, kareta no motortizada balun rahun hotu.

“Ida-ne’e ita konsidera katak aktu krime públiku, entaun buat hotu sei ba iha prosesu investigasaun. Tanba, kalan ne’e kedan PNTL kaptura ona membru na’in-haat (4), identifikadu sira hamahan-an iha Arte Marsiál no Rituál,” nia dehan.

Haree ba akontesimentu ne’e, nu’udar Prezidente KRAM alerta ba timoroan hotu atu kontinua mantein pás no estabilidade, situasaun ne’ebé liu ona husik submete ba prosesu investigasaun.

Antes ne’e, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru,  iha 10 Dezembru 2025, aprová projetu rezolusaun Governu nian kona-bá períodu vijénsia suspensaun ba ensinu, aprendizajen no prátika arte-marsiál no taka temporáriu ba fatin no instalasaun hotu-hotu ne’ebé destinadu ba ensinu, aprendizajen no prátika arte-marsiál nian ne’ebé aumenta tan to’o 30 Juñu 2026.

Desizaun ne’e fó kontinuasaun ba Rezolusaun Governu nú. 45/2023, 10 Novembru, ne’ebé mak estende ona tutuir malu husi Rezolusaun Governu n’u. 17/2024, 24 Abríl, nú. 60/2024, 07 Novembru, no nú 22/2025, 07 Abríl.

Presupostu sira-ne’ebé justifika suspensaun ne’e vigora nafatin, liuliu nesesidade atu hametin dame sosiál ne’ebé hetan ona dezde Novembru 2023 no atu garante katak prátika arte marsiál sei bele halo de’it iha kontestu desportivu, hodi kontribui ba formasaun sívika no umanista ba joven sira.

Enkuantu Governu Konstitusionál da-sia (IX) foin lalais ne’e konklui prosedimentu lejizlativu hodi submete ba Parlamentu Nasionál proposta-lei ida-ne’ebé sei estabelese rejime jurídiku foun ba prátika arte-marsiál.

To’o nia aprovasaun no tama iha vigór, nafatin nesesáriu kontinuasaun ba suspensaun no enserramentu temporáriu ba fatin sira-ne’ebé destinadu ba ensinu, aprendizajen no prátika artes-marsiál.

Notísia Relevante:  Prátika arte marsiál suspende to’o Juñu 2026

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!