OEKUSI, 15 Abríl 2025 (TATOLI) – Veteranu sira husi sub-rejiaun Haksolok, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA),hala’o konférensia hodi apoia rezolusaun Governu nian no husu Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão atu nomeia Oekusi-oan rasik lidera RAEOA no Zona Espesiál Ekonómia Dezenvolvimentu Oekusi Ambeno (ZEEDOA).
Deklarasaun ne’e, hato’o husi portavóz Veteranu sub-rejiaun Haksolok, António da Conçeição, ho naran kodégu ‘Mau Ki’ak Lifau’ liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha suku Taiboko Oekusi, ohin.
Notísia relevante:Governu aprova modelu Administrasaun Espesiál RAEOA

“Ami Veteranu Oekusi husi estrutura sub-rejiaun Haksolok, Zona, Nurep to’o estrutura iha baze selkom hamutuk ho juventude rezisténsia no mós organizasaun rezisténsia fó apoio tomak hodi simu rezolusaun Konsellu Ministru ne’ebé aprova projetu rezolusaun Governu, ne’ebé aprezenta husi Primeiru-Ministru, Maun Bo’ot Kay Rala Xanana Gusmão, kona-ba modelu administrasaun RAEOA, hodi fó oportunidade ba Atoni-oan no mós veteranu sira atu lidera no sai Prezidente Autoridade RAEOA no ZEEDOA, husu Primeiru-Ministru atu halo reestruturasaun bloku (bubarkan) autoridade atuál,” nia hato’o.
Portavóz ne’e informa katak tuir observasaun durante mandatu dezde simu pose iha loron 31 Janeiru 2024 to’o daudaun ne’e, la hatudu progresu servisu di’ak maibé kontinua promove diskriminasaun no famíliarizmu iha administrasaun.
“Ami-nia observasaun durante ne’e, ami haree katak, lideransa sira-ne’ebé, mai ukun Oekusi, la’os ema Atoni-oan, maibé mai husi munisipíu seluk, ida-ne’e ami ladun satisfáz, agora tempu to’o ona, atu Oekusi-oan rasik, kaer nia rai, ami lakoi ona atu ema mai ukun tan Oekusi, tanba durante ne’e ami haree dezenvolvimentu iha Oekusi hakdasak tanba haree liu ba kor polítika, familiarizmu, sukuizmu, no servisu la’o laloos, tanba sira manipula sistema administrasaun iha Oekusi, rekruta de’it sira-nia família rasik, hodi fó riku ba familía de’it, tan ida-ne’e mak ami la gosta,” nia propoin.
Tanba ne’e sira Oekusi apoia polítika Primeiru-Ministru atu hala’o konsulta públiku ba povu Oekusi, nune’e ba futuru bele fihir no prepara didi’ak ema ne’ebé iha kapasidade, hanoin di’ak no onestidade, atu dezenvolve Oekusi, liuliu ema ne’ebé iha experiénsia, sspíritu nasionalizmu no pátriotizmu hodi haku’ak ema hotu.
“Tanba ne’e ami veteranu Oekusi apela ba “Atoni-Oan” sira-ne’ebé mak lidera RAEOA ho ZEEDAOA daduaun, karik ukun aplika netik espíritu nasionalizmu, halakok grupoízmu, sukuísmu, familiarizmu, nune’e dezenvolvimentu bele la’o ho di’ak atu halo povo bele hakmatek no senti duni saída mak ukun rasik aan ne’e,” nia afirma.
Notísia relevante:Xanana atualiza ba Xefe Estadu modelu Administrasaun RAEOA
Molok remata, nia apela veteranu sira iha Oekusi hamutuk ho povo Atoni, husu ba uniaun lideránsa rejionál sira, no entidade tomak, uniaun antigun kombatente libertasaun nasionál, intelektuál sira, no joventude sira, atu hapara ona insulta no odíu malu, nune’e povo bele moris hakmatek.
Tanba ne’e konvida Atoni-Oan sira atu tur hamutuk, hanoin hamutuk, halibur hamutuk, ka’er liman hamutuk, la’o hamutuk soi ita reinu, habilan ita rain, “atu remata mai ita hotu haklaken lian fuan murak “nekaf mese, ansaof mese, tafen hit pah” (laran ida neon ida foti ita rain),” nia apela.
Responsavél zona sub-rejiaun Pante Makasar, Cipriano da Cunha, apoia desizaun Konsellu-Ministru, atu halo modelu foun ba RAEOA no ZEEDOA.
“Desizaun husi Konsellu Ministru Ha’u orgullu ba ida-ne’e, tanba oras to’o ona atu fó ona poder ba Oekusi-oan atu lidera rasik nia rain, entre mane ou feto importante Oekusi-oan, tanba ita haree realidade tinan ida-resin ona, saida mak halo iha Oekusi, só halo ita Oekusi mak malu sira kontenti, tan ne’e mak ha’u nu’udar Oekusi-oan lakoi, tenki estrutura foun liuliu Prezidente Autoridade ho ZEEDOA,” nia dahan.
PA RAEOA: “Ami mai ho laran atu hadi’a rai ida-ne’e”

Hatan ba ejizénsia no rekomendasaun sira-ne’e, Prezidente Autoridade RAEOA, Rogério Tiago de Fátima Lobato konsidera rezolusaun ne’ebé Konsellu-Ministru fó sai, nu’udar dalan ba podér lokál no dezentralizasaun administrativa la’os halo re-estrutursaun ba Autoridade RAEOA ho ZEEDOA.
Notísia relevante:Governu sei define estrutura no funsaun Autoridade RAEOA-ZEEDOA
“Sira dalaruma konfunde ho dezentralizasaun no hasai Prezidente Autoridade iha Oekusi, Primeiru-Ministru, dehan katak, ema ne’ebé Oekusi-oan mak tenke ka’er, agora ita halo dezentralizasaun ne’e, la’os buat foun, dezde inisíu ha’u rasik ko’alia, katak ita sei servisu loron ida Oekusi ne’e bele iha Governu lokál ho nia parlamentu lokál, ne’e prosesu ida naruk tenke liu, tenke halo munisipíu foun entaun labele lori ema Vikeke mak mai ka’er Oekusi, maibé tenki Oekusi-oan mak lidera, ne’e mak dalaruma ema baralla iha sira-nia ulun, halo konfuzaun lahatene halo interpretasaun ba Primeiru-Ministru nia liafuan, ami mai iha ne’e servisu ho laran atu hadi’a rai ida-ne’e la’os mai atu buka oportunidade atu sai riku,” nia dehan.
Notísia relevante:Xanana husu autoridade RAEOA-ZEEDOA kumpre misaun-dever hadi’a povu nia moris
Entretantu, antes ne’e Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, aprezenta projetu rezolusaun Governu kona-ba modelu Administrasaun Espesiál Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA) no hetan ona aprovasaun iha Konsellu-Ministru.
Dokumentu husi Governu haktuir, objetivu husi rezolusaun ida-ne’e mak atu organiza, liuhusi konsulta ho populasaun lokál enklave Oekusi Ambenu, modelu foun ba administrasaun autoridade rejiaun nian, nune’e mós modelu zona ekonomia espesiál, ne’ebé tuir konstituisaun prevee ba rejiaun ne’e.
“Iha mós hanoin atu konsulta ho dirijente administrativu, autoridade lokál no sosiedade Oekusi Ambenu nian atu hili no dezigna entre sira, kona-ba sé maka sei bele ezerse mandatu administrativu sira rejiaun nian, iha autoridade no iha zona ekonómika espesiál”, nota ne’e dehan.
Notísia relevante:PM Xanana vizita Oekusi hodi observa progresu serbisu no funsionamentu administrasaun
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Florencio Miranda Ximenes





